Epoka lodowcowa: kiedy była, temperatury i ludzie

Kiedy słyszymy „epoka lodowcowa”, przed oczami stają nam mamuty i lodowce sięgające po horyzont. To nie tylko prehistoryczna sceneria – to klucz do zrozumienia, jak działa klimat naszej planety i gdzie zmierza w dobie zmian wywołanych przez człowieka. Ostatnia epoka lodowcowa zakończyła się około 11 700 lat temu, a średnia temperatura globu była wtedy o 4–8°C niższa od dzisiejszej. W tym przewodniku przyjrzymy się, kiedy dokładnie miały miejsce epoki lodowcowe, jakie panowały temperatury i co nauka mówi o ich przyszłości.

Średnia temperatura globalna podczas ostatniego maksimum lodowcowego: ok. 4–8°C niższa niż obecnie · Ostatnia epoka lodowcowa zakończyła się: ok. 11 700 lat temu · Liczba głównych cykli glacjalnych w plejstocenie: ponad 20 · Najstarsza znana epoka lodowcowa: Sturtian (ok. 720–660 mln lat temu) · Przewidywany początek kolejnej epoki lodowcowej: za ok. 50 000 lat (opóźniany przez emisje CO₂)

Sześć kluczowych dat i wartości – oto one w pigułce.

Kiedy na Ziemi była epoka lodowcowa?

Oś czasu głównych epok lodowcowych

• Sturtian (kriogen): ok. 720–660 mln lat temu – najstarsza znana epoka lodowcowa (Przystanek Nauka UŚ (portal popularnonaukowy))
• Plejstocen: 2,58 mln lat temu – 11 700 lat temu – seria cykli glacjalnych (National Geographic Polska (magazyn popularnonaukowy))
• Ostatnie maksimum lodowcowe: ok. 20 000 lat temu (National Geographic Polska)

Co oznacza ta oś czasu? Im dalej w przeszłość, tym trudniej o dokładne daty – ale w plejstocenie cykle są już dobrze udokumentowane.

Plejstocen – epoka lodowcowa, w której żyjemy

• Formalnie żyjemy w holocenie, który jest interglacjałem – cieplejszą przerwą między zlodowaceniami.
• Plejstocen trwał około 2,6 mln lat i obejmował ponad 20 cykli glacjalno-interglacjalnych (National Geographic Polska)
• Te cykle są napędzane przez zmiany orbitalne Ziemi – tzw. cykle Milankovicia (AstroNET (portal astronomiczny))

Która epoka nazywa się epoka lodowcowa?

Definicja epoki lodowcowej

• Epoka lodowcowa to okres obniżenia średniej temperatury Ziemi prowadzący do rozszerzenia lądolodów (Wikipedia (encyklopedia internetowa))
• Termin często odnosi się do plejstocenu, ale epoki lodowcowe występowały wielokrotnie w historii Ziemi
• Epoka lodowcowa i epoka lodowa są synonimami

Alternatywne nazwy – epoka lodowa, zlodowacenie

• W języku polskim używa się zamiennie terminów „epoka lodowcowa”, „epoka lodowa” oraz „zlodowacenie”
• W publikacjach naukowych częściej pada „zlodowacenie” (np. „zlodowacenie wisły”) – to konkretne fazy w obrębie epoki lodowcowej (Nauka o klimacie (portal klimatologiczny))

Zatem gdy ktoś mówi „epoka lodowcowa”, najczęściej ma na myśli plejstocen – ale warto wiedzieć, że to tylko jeden z wielu takich okresów.

Ile było stopni podczas epoki lodowcowej?

Temperatury podczas ostatniego maksimum lodowcowego

• Globalna temperatura podczas LGM była o 4–8°C niższa od obecnej (Nauka o klimacie)
• W rejonach polarnych spadek temperatury mógł wynosić nawet 10–15°C
• Dane pochodzą z rdzeni lodowych, osadów morskich i izotopów tlenu (CORDIS (serwis Komisji Europejskiej))

Jak mierzy się paleotemperatury?

• Rdzenie lodowe z Grenlandii i Antarktydy dostarczają zapisu temperatury sprzed setek tysięcy lat (National Geographic Polska)
• Stosunek izotopów tlenu (δ¹⁸O) w skorupkach planktonu to kolejna precyzyjna metoda rekonstrukcji temperatur oceanów

Czy ludzie żyli w epoce lodowcowej?

Homo sapiens w plejstocenie

• Homo sapiens żył w epoce lodowcowej – pierwsi ludzie nowocześni pojawili się około 300 000 lat temu (National Geographic Polska (magazyn popularnonaukowy))
• Neandertalczycy zamieszkiwali Europę w czasie ostatniego zlodowacenia
• Ludzie przetrwali dzięki adaptacji: ogień, odzież, schronienia i migracje

Neandertalczycy i migracje

• Genomowe dane o łowcach-zbieraczach obejmują okres od 35 000 do 5 000 lat temu, czyli dużą część późnego plejstocenu i wczesnego holocenu (National Geographic Polska)
• Megafauna – mamuty, tygrysy szablozębne – żyła obok ludzi (Przystanek Nauka UŚ)

Kiedy będzie epoka lodowcowa na Ziemi?

Cykle Milankovicia a kolejne zlodowacenie

• Zgodnie z cyklami orbitalnymi następna epoka lodowcowa powinna rozpocząć się za około 50 000 lat (Klimat Ziemi)
• Cykle Milankovicia obejmują ekscentryczność orbity, nachylenie osi Ziemi i precesję (Wikipedia)
• Zmiany nasłonecznienia związane z tymi cyklami wpływają na roczną amplitudę temperatur i tempo przyrostu lądolodu (AstroNET)

Wpływ człowieka na klimat i opóźnienie epoki lodowcowej

• Wzrost stężenia CO₂ w atmosferze może opóźnić nadejście zlodowacenia o tysiące lat (Klimat Ziemi)
• Mała epoka lodowcowa (ok. 1300–1850) była lokalnym ochłodzeniem, a nie globalną epoką lodowcową (Projektowanie ASP Warszawa)

Trzy epoki lodowcowe, jedna wspólna cecha: cykliczność. Oto ich porównanie.

Oś czasu epok lodowcowych

• 720–660 mln lat temu (kriogen): Sturtian – najstarsza znana epoka lodowcowa (Przystanek Nauka UŚ)
• 2,58 mln lat temu – 11 700 lat temu: Plejstocen – seria cykli glacjalnych i interglacjalnych (National Geographic Polska)
• ok. 20 000 lat temu: Ostatnie maksimum lodowcowe (LGM)
• 11 700 lat temu: Koniec plejstocenu, początek holocenu (interglacjał)
• 1300–1850 n.e.: Mała epoka lodowcowa (ochłodzenie lokalne, nie globalne) (Projektowanie ASP Warszawa)
• ok. 50 000 lat w przyszłości: Przewidywany początek kolejnej epoki lodowcowej (Klimat Ziemi)

Co wiemy na pewno, a co pozostaje niejasne

Potwierdzone fakty

• Ostatnia epoka lodowcowa zakończyła się około 11 700 lat temu (National Geographic Polska)
• W plejstocenie występowało wiele cykli glacjalnych i interglacjalnych
• Ludzie (Homo sapiens) żyli w epoce lodowcowej (National Geographic Polska)
• Globalna temperatura podczas LGM była znacznie niższa niż obecnie (Nauka o klimacie)

Co pozostaje niepewne

• Dokładna data nadejścia kolejnej epoki lodowcowej jest niepewna ze względu na wpływ człowieka (Klimat Ziemi)
• Czy mała epoka lodowcowa była zjawiskiem globalnym czy ograniczonym do Europy i Ameryki Północnej? (Projektowanie ASP Warszawa)
• Jak duże było ochłodzenie w poszczególnych regionach w trakcie różnych epok lodowcowych? (Przystanek Nauka UŚ)
• Dokładne tempo wzrostu lądolodów w różnych epokach pozostaje przedmiotem badań (CORDIS)

Głosy ekspertów

„Globalna temperatura podczas ostatniego maksimum lodowcowego była średnio o 4–8°C niższa od dzisiejszej.”

– Nauka o klimacie (portal klimatologiczny)

„Epoka lodowcowa to okres obniżenia średniej temperatury Ziemi prowadzący do rozszerzenia lądolodów.”

– Wikipedia (encyklopedia internetowa)

„Emisje gazów cieplarnianych przyspieszają ocieplenie i mogą hamować nadejście kolejnego zlodowacenia co najmniej na 50 tysięcy lat.”

– Klimat Ziemi (blog popularnonaukowy)

Nauka daje nam narzędzia do przewidywania, ale jedno jest pewne: kolejna epoka lodowcowa może nie nadejść w przewidzianym terminie z powodu działań człowieka. Dla nas, mieszkańców planety, wybór jest jasny: albo ograniczymy emisje CO₂ i pozwolimy naturze podążać własnym rytmem, albo sztucznie przedłużymy interglacjał na tysiąclecia.

Powiązane lektury: Jak często pojawiają się epoki lodowcowe · Cykle Milankovicia – naturalne zmiany klimatu

Najczęściej zadawane pytania